Bạn đọc trên bản đồ chữ "Xian", đọc thành một âm như 先 xiān, và người Trung không hiểu bạn muốn tới đâu. Thành phố đó là 西安, hai âm tiết: Xī'ān, tức Tây An. Dấu nháy nhỏ giữa i và a là thứ nhiều sách pinyin nhắc qua một dòng rồi bỏ, nhưng nó trả lời một câu hỏi lớn hơn mà người học hay thắc mắc: làm sao biết một chuỗi chữ cái pinyin có mấy âm tiết? Hiểu điều này giúp bạn đọc đúng tên riêng, gõ đúng chữ, và nhân tiện hiểu vì sao pinyin lại viết 衣 là yi chứ không phải i.
Vấn đề: pinyin viết liền các âm tiết trong một từ
Pinyin viết các âm tiết của một từ liền nhau, không cách: 北京 Běijīng, 学生 xuésheng. Thường thì ranh giới rõ ràng vì mỗi âm tiết bắt đầu bằng một phụ âm. Nhưng tiếng Trung có những âm tiết không có phụ âm đầu, bắt đầu thẳng bằng nguyên âm: 安 ān, 爱 ài, 饿 è, 欧 ōu. Khi những âm tiết này đứng sau một âm tiết khác, chuỗi chữ cái có thể đọc theo hai cách:
- xian → 先 xiān (một âm tiết) hay 西安 Xī'ān (hai âm tiết)?
- piao → 飘 piāo (bay, một âm tiết) hay 皮袄 pí'ǎo (áo da, hai âm tiết)?
- fangan → 方案 fāng'àn (phương án) hay fān gàn?
- dangan → 档案 dàng'àn (hồ sơ) hay dàn gàn?
Để khỏi mơ hồ, pinyin đặt dấu cách âm (隔音符号, géyīn fúhào), chính là dấu nháy ', trước âm tiết bắt đầu bằng a, o, e khi nó không đứng đầu từ.
Những từ có dấu nháy hay gặp
| Chữ | Pinyin | Nghĩa |
|---|---|---|
| 西安 | Xī'ān | Tây An |
| 天安门 | Tiān'ānmén | Thiên An Môn |
| 方案 | fāng'àn | phương án |
| 档案 | dàng'àn | hồ sơ |
| 答案 | dá'àn | đáp án |
| 平安 | píng'ān | bình an |
| 可爱 | kě'ài | dễ thương |
| 亲爱 | qīn'ài | thân yêu |
| 海鸥 | hǎi'ōu | hải âu |
| 饥饿 | jī'è | đói khát |
| 偶尔 | ǒu'ěr | thỉnh thoảng |
| 棉袄 | mián'ǎo | áo bông |
Người Việt có một lợi thế lớn ở đây: âm Hán Việt cho biết ngay số âm tiết. 西安 là "Tây An", hai tiếng, nên chắc chắn không phải một âm 先 "Tiên". 档案 là "đáng án", 答案 là "đáp án". Gặp tên địa danh viết pinyin mà không có dấu nháy (rất thường gặp trên biển hiệu tiếng Anh, bản đồ quốc tế), hãy nghĩ tới âm Hán Việt trước khi đọc.
Đọc 先 và 西安 khác nhau thế nào
Hai thứ khác nhau không chỉ ở thanh điệu mà ở cách nối:
- 先 xiān: chữ i là âm lướt rất nhanh, gần như không nghe thành âm riêng. Cả âm tiết mang một thanh duy nhất, thanh 1. Nghe gần như "xiên" ngân bằng.
- 西安 Xī'ān: 西 là một âm tiết trọn vẹn, i dài, thanh 1. Rồi có một chỗ ngắt rất nhẹ, âm tiết thứ hai 安 bắt đầu lại từ đầu. Không có phụ âm đầu, nhưng người Trung thường mở âm tiết này bằng một chút tắc ở cổ họng, giống hệt cách người Việt nói chữ "an" đứng một mình.
Đây là chỗ tiếng Việt giúp bạn: chữ "an", "ăn", "ở" của tiếng Việt vốn bắt đầu bằng một chỗ tắc nhẹ trong cổ họng. Chỉ cần đọc 西安 như "xi" rồi "an" tách nhau, đúng như đọc hai tiếng Việt, là đã đúng. Cái cần tránh là đọc nối liền "xian" như một âm do nhìn chữ cái mà đoán.
y và w: dấu cách âm mà bạn không để ý
Bạn từng thắc mắc vì sao 衣 viết là yi, 五 viết là wu, 有 viết là you, mà trong bảng vận mẫu chúng chỉ là i, u, iou? Lý do giống hệt dấu nháy: y và w được thêm vào để đánh dấu chỗ bắt đầu âm tiết khi âm tiết bắt đầu bằng i, u, ü.
- 大衣 dàyī — nếu viết "dai" thì sẽ đọc thành 带 dài, một âm tiết.
- 不玩 bù wán — nếu viết "buan" thì không biết tách thế nào.
- 下雨 xiàyǔ — âm ü đứng đầu âm tiết được viết yu, bỏ luôn hai chấm.
Hiểu vậy thì y và w trong pinyin không phải phụ âm thật. Đọc 有 yǒu không có âm "d" hay "gi" như chữ y tiếng Việt miền Bắc, và 五 wǔ không có âm "v". Đây là lỗi người Việt rất hay mắc: đọc 我 wǒ thành "vổ", 晚 wǎn thành "vản", 也 yě thành "giể". Chữ w là u lướt, môi tròn, không chạm răng; chữ y là i lướt.
Quy tắc viết rất đều. Âm tiết chỉ có i (hoặc i cộng phụ âm cuối) thì thêm y phía trước: 衣 yi, 因 yin, 英 ying. Âm tiết bắt đầu bằng i rồi tới nguyên âm khác thì đổi i thành y: 呀 ya, 也 ye, 要 yao, 有 you. Với u cũng vậy: đứng một mình thành wu (五), có nguyên âm khác theo sau thì đổi thành w (蛙 wa, 我 wo, 外 wai, 万 wan). Nhìn thấy y hoặc w trong pinyin, hãy hiểu đó là chỗ một âm tiết mới bắt đầu.
Gõ chữ: bàn phím cũng cần dấu nháy
Bộ gõ tiếng Trung tự tách âm tiết, và nó tách theo cách "tham lam" nhất. Gõ xian thì danh sách gợi ý ra 先, 现在, 线. Muốn ra 西安 nhanh, gõ xi'an (phím nháy đơn), bộ gõ sẽ hiểu là hai âm tiết. Tương tự: fang'an ra 方案, dang'an ra 档案, ku'ai thay vì kuai khi muốn tìm 酷爱 kù'ài (rất mê). Nhiều bộ gõ thông minh vẫn đoán được khi không có dấu nháy, nhưng với tên riêng ít gặp, dấu nháy tiết kiệm nhiều lần chọn lại.
Khi nghe: nhận ra âm tiết không có phụ âm đầu
Khi nghe người Trung nói nhanh, âm tiết bắt đầu bằng nguyên âm có thể dính vào âm trước, đặc biệt sau âm cuối -n: 晚安 wǎn'ān nói nhanh nghe gần "wǎ nān". Đây là lý do 啊 sau âm -n biến thành na (天哪). Nếu bạn nghe thấy một âm tiết "na", "nai" lạ trong từ quen, thử tách lại: có khi đó là -n của chữ trước cộng với một âm tiết bắt đầu bằng a.
Lỗi người Việt hay mắc
- Đọc tên riêng không dấu nháy theo kiểu một âm: Xian thành 先, thay vì Xī'ān.
- Đọc y và w như phụ âm tiếng Việt: 我 thành "vổ", 也 thành "giể".
- Tách sai khi tự viết pinyin: viết fangan, dangan mà không có dấu nháy, đọc lại chính mình cũng nhầm.
- Gõ xian rồi kéo mãi không thấy 西安 vì không dùng phím nháy.
Nếu bạn đang ở giai đoạn làm quen pinyin, các bài học phát âm có phần luyện ranh giới âm tiết với chính những từ trong bảng trên. Đọc to từng từ, tách đúng chỗ, rồi đọc lại liền một hơi mà vẫn giữ được hai âm.
Câu hỏi thường gặp
Dấu nháy trong pinyin có tác dụng gì?
Dấu nháy đánh dấu ranh giới âm tiết khi âm tiết sau bắt đầu bằng a, o hoặc e. Ví dụ Xī'ān là 西安 hai âm tiết, không phải 先 xiān một âm tiết.
西安 đọc là gì?
Đọc Xī'ān, hai âm tiết, đều thanh 1, Hán Việt là Tây An. Đọc tách "xi" rồi "an", không nối thành một âm "xian".
Vì sao 衣 viết là yi mà không phải i?
Chữ y và w được thêm vào để đánh dấu chỗ bắt đầu âm tiết khi âm tiết bắt đầu bằng i, u, ü. Chúng không phải phụ âm thật, nên đọc 衣 vẫn là i, 五 vẫn là u.
Gõ 西安 trên bàn phím tiếng Trung thế nào?
Gõ xi'an với dấu nháy đơn để bộ gõ hiểu là hai âm tiết. Không có dấu nháy, bộ gõ thường ưu tiên các chữ đọc xian như 先, 现.
我 đọc là "vổ" có đúng không?
Không đúng. Chữ w trong pinyin là âm u lướt, môi tròn, không chạm răng như v tiếng Việt. 我 đọc gần "uổ" với môi tròn, thanh 3 thấp.
