Có một nhóm người học tiếng Trung không ai viết giáo trình cho: những người đã làm ở xưởng, ở chợ biên giới, chạy hàng, lái xe cho đối tác Trung Quốc nhiều năm. Họ nói trôi chảy, mặc cả giỏi hơn sinh viên học bốn năm, nhưng nhìn một tờ thông báo thì chịu. Khi muốn học chữ, họ thường được khuyên mua giáo trình HSK 1, bắt đầu từ 你好, rồi bỏ sau hai tuần vì chán. Lộ trình cho người đã nói được phải đi ngược: dùng vốn nói làm nền, học chữ của chính những từ mình đã quen miệng. Bài này đi theo năm chặng, mỗi chặng có việc cụ thể và thứ không cần làm.
Chặng 1: biết mình đang nói âm gì
Người học bằng tai thường nói đúng cả cụm nhưng không tách được âm tiết. Họ nói "zhègerén" mà không biết đó là ba âm 这 · 个 · 人. Muốn học chữ, trước hết phải biết mỗi âm tiết mình nói được ghi bằng pinyin thế nào, vì pinyin là cách bạn sẽ tra từ và gõ chữ về sau.
Việc cần làm: học bảng thanh mẫu và vận mẫu trong vài buổi, không cần lâu như người mới. Sau đó lấy năm mươi câu bạn nói nhiều nhất ở chỗ làm (báo giá, giục hàng, hỏi giờ, gọi món) và tự ghi ra bằng pinyin. Ghi sai cũng được, bước sau sẽ sửa.
Thứ không cần làm: luyện lại hội thoại chào hỏi, giới thiệu bản thân. Bạn đã nói được rồi.
Chặng 2: đối chiếu thanh điệu, phát hiện chỗ nói sai lâu nay
Khi nhìn thấy pinyin có dấu, nhiều người học bằng tai phát hiện ra mình đã đọc sai một số chữ nhiều năm mà người nghe vẫn hiểu nhờ ngữ cảnh. Cặp hay gặp: 买 mǎi (mua) và 卖 mài (bán), 问 wèn (hỏi) và 文 wén (văn), 四 sì (bốn) và 十 shí (mười). Nếu bạn học từ người miền Nam Trung Quốc, có thể bạn đã quen nói z thay zh, s thay sh, n và l lẫn nhau, hoặc không phân biệt en với eng.
Không cần sửa hết trước khi học tiếp. Chỉ cần đánh dấu những chữ quan trọng trong công việc, nghe lại bản đọc chuẩn và sửa dần. Thanh điệu sai ít ảnh hưởng tới việc đọc chữ, nhưng sẽ gây khó khi gõ chữ, và đó là chặng tiếp theo.
Chặng 3: gõ chữ trước, viết tay sau
Với người đi làm, gõ chữ trên điện thoại có ích hơn viết tay rất nhiều: nhắn WeChat với đối tác, tìm sản phẩm, ghi chú đơn hàng. Gõ bằng pinyin còn là cách học nhận mặt chữ tự nhiên nhất, vì mỗi lần gõ, bàn phím hiện ra một dãy chữ đồng âm và bạn phải chọn đúng chữ.
Hai mẹo dành riêng cho người học bằng tai:
- Bật 模糊音 (móhu yīn, âm mờ) trong cài đặt bộ gõ tiếng Trung. Chức năng này cho phép gõ z mà vẫn ra chữ zh, gõ n mà vẫn ra chữ l, gõ en vẫn ra eng. Nó cứu những người quen giọng miền Nam khỏi việc gõ mãi không ra chữ.
- Dùng chức năng chuyển giọng nói thành chữ. Nói một câu vào điện thoại, máy chuyển thành chữ Hán, bạn đọc lại. Đây là cách nhanh nhất để thấy mặt chữ của những câu mình đã nói hàng nghìn lần. Tin nhắn thoại của đối tác cũng có thể chuyển thành chữ để vừa nghe vừa nhìn.
Thứ không cần làm ở chặng này: tập viết tay theo thứ tự nét. Trừ khi bạn định thi có phần viết tay, hãy để viết tay lại sau.
Chặng 4: đọc những gì gần với lời nói nhất
Người học bằng tai đọc chậm không phải vì thiếu từ mà vì chưa quen mặt chữ của từ đã biết. Vì vậy tài liệu đọc đầu tiên phải là thứ viết đúng như nói:
- Tin nhắn công việc của chính bạn với đối tác, đồng nghiệp người Trung. Bạn đã biết nội dung, giờ chỉ là nhìn chữ.
- Phụ đề phim truyền hình đời thường, phim về gia đình, công sở. Nghe và nhìn cùng lúc, ngôn ngữ đúng tầm khẩu ngữ.
- Mô tả sản phẩm trên trang bán hàng thuộc ngành hàng bạn làm. Từ chuyên ngành bạn đã nói nhiều nên đoán chữ rất nhanh.
Tránh báo chí và văn bản hành chính ở chặng này. Văn viết trang trọng dùng nhiều từ không bao giờ xuất hiện khi nói (如下, 予以, 鉴于), đọc vào sẽ tưởng mình kém dù thật ra chỉ là khác văn phong.
Đây cũng là chặng người Việt tận dụng Hán Việt được nhiều nhất. Chữ 质量 là "chất lượng", 合同 là "hợp đồng", 价格 là "giá cách" tức giá cả. Mỗi lần gặp chữ mới, đọc âm Hán Việt của nó, bạn sẽ thấy hàng trăm từ mình đã dùng trong tiếng Việt.
Chặng 5: đọc văn viết và quyết định có học viết tay không
Khi đã đọc trôi tin nhắn và phụ đề, chuyển sang văn bản thật của công việc: thông báo của nhà máy, điều khoản hợp đồng, email chính thức. Lúc này mới học các từ nối văn viết (因此, 然而, 此外, 根据), vì chúng là thứ phân biệt người đọc được văn bản với người chỉ đọc được tin nhắn.
Còn viết tay: nếu bạn cần thi có phần viết chữ, hoặc công việc đòi ký nhận, ghi sổ bằng tay, hãy học các bộ thủ phổ biến và thứ tự nét ở chặng này. Nền chữ đã nhận mặt được sẽ làm việc viết nhanh hơn nhiều so với người mới học từ đầu. Yêu cầu cụ thể của từng kỳ thi thay đổi theo thời gian, nên tra ở trang chính thức của đơn vị tổ chức trước khi đăng ký.
Những cái bẫy riêng của người học bằng tai
- Quay lại giáo trình từ bài 1 rồi bỏ cuộc vì phần nói quá dễ. Giáo trình chỉ nên dùng làm danh sách chữ, bỏ qua phần hội thoại.
- Tin rằng mình nói đúng hết. Người nghe hiểu bạn nhờ ngữ cảnh, không có nghĩa thanh điệu đúng. Chặng 2 là chặng nhiều người muốn bỏ qua nhất mà lại có lợi nhất.
- Học cả từ địa phương lẫn chuẩn mà không tách. Một số từ bạn quen có thể là phương ngữ, gõ ra không có chữ hoặc chữ khác hẳn. Gặp từ gõ mãi không ra, hỏi đồng nghiệp xem đó có phải tiếng địa phương không.
- Bỏ qua phồn thể và giản thể. Nếu bạn làm với đối tác Đài Loan hay Hồng Kông, chữ họ dùng là phồn thể. Hỏi trước khi học để khỏi phải học lại.
Muốn có lộ trình chữ theo đúng thứ tự tần suất, các bài học có thể dùng như danh sách chữ cần nhận mặt: bạn lướt nhanh phần nói, dừng ở phần đọc và nhận chữ.
Câu hỏi thường gặp
Biết nói tiếng Trung nhưng không biết chữ thì học lại từ đầu không?
Không cần. Học pinyin để biết mình đang nói âm gì, rồi học chữ của những từ đã quen miệng. Phần hội thoại cơ bản trong giáo trình có thể bỏ qua.
模糊音 là gì?
Là chức năng âm mờ trong bộ gõ tiếng Trung, cho phép gõ z ra zh, n ra l, en ra eng. Rất hữu ích cho người quen giọng miền Nam Trung Quốc hoặc chưa phân biệt chắc các cặp âm này.
Nên học gõ chữ hay viết tay trước?
Với người đi làm, gõ chữ bằng pinyin trước vì dùng ngay được và giúp nhận mặt chữ. Viết tay để sau, trừ khi bạn cần thi có phần viết hoặc công việc đòi viết tay.
Nên đọc gì đầu tiên khi mới học chữ?
Đọc thứ viết giống lời nói: tin nhắn công việc của chính bạn, phụ đề phim đời thường, mô tả sản phẩm trong ngành bạn làm. Tránh báo chí và văn bản hành chính ở giai đoạn đầu.
