Câu hỏi "nên học giản thể hay phồn thể" thường được trả lời bằng chuyện độ khó: giản thể ít nét nên dễ, phồn thể nhiều nét nên khó. Cách nghĩ đó bỏ qua điều quan trọng hơn. Chọn bộ chữ thật ra là chọn vùng nói tiếng Trung mà bạn sẽ sống và làm việc cùng, và giữa đại lục với Đài Loan, khác biệt không dừng ở mặt chữ mà lan sang từ vựng, cách đọc một số từ, cả hệ ký hiệu phát âm trẻ em học ở trường. Bài này giúp bạn chọn theo đích đến, rồi chỉ cách đọc được bộ chữ còn lại mà không phải học lại từ đầu.
Bộ chữ nào dùng ở đâu
- Giản thể (简体字): Trung Quốc đại lục, Singapore, và phần lớn cộng đồng người Hoa ở Malaysia.
- Phồn thể (繁體字): Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao.
Có một điểm hay bị hiểu nhầm: Hồng Kông dùng phồn thể, nhưng ngôn ngữ nói hằng ngày ở đó chủ yếu là tiếng Quảng Đông, không phải tiếng Phổ thông. Nếu mục tiêu là làm việc với người Hồng Kông, chữ phồn thể chỉ là một nửa chuyện. Còn Đài Loan dùng phồn thể và nói tiếng Phổ thông (người Đài gọi là 國語), nên đó là nơi học phồn thể phát huy trọn vẹn.
Chọn theo mục tiêu
| Mục tiêu của bạn | Nên học trước |
|---|---|
| Làm việc với nhà máy, đối tác đại lục; xuất nhập khẩu; bán hàng trên sàn Trung Quốc | Giản thể |
| Du học hoặc làm việc ở đại lục; thi HSK | Giản thể |
| Du học, lao động ở Đài Loan; thi TOCFL | Phồn thể |
| Đọc câu đối, hoành phi ở đình chùa Việt Nam; nghiên cứu Hán Nôm, văn bản cổ | Phồn thể |
| Chưa có đích cụ thể, học vì thích | Giản thể, vì tài liệu và ứng dụng nhiều hơn |
Riêng với kỳ thi, hãy xem trang chính thức của từng kỳ để biết đề có những phiên bản chữ nào và quy định hiện hành, đừng dựa vào lời truyền miệng.
Với người Việt, dòng thứ tư đáng chú ý: chữ Hán trên cổng làng, bia đá, câu đối Tết theo lối cũ đều viết theo lối phồn thể. Người học giản thể đứng trước cổng chùa thường chỉ nhận ra được một phần.
Khác biệt không chỉ ở mặt chữ
Từ vựng
Nhiều đồ vật, khái niệm hiện đại được đặt tên riêng ở mỗi bên. Học một bên rồi sang bên kia sẽ có lúc nói ra người ta hiểu nhưng thấy lạ, hoặc tệ hơn là hiểu sai:
| Nghĩa | Đại lục | Đài Loan |
|---|---|---|
| taxi | 出租车 chūzūchē | 計程車 jìchéngchē |
| tàu điện ngầm | 地铁 dìtiě | 捷運 jiéyùn (ở Đài Bắc) |
| phần mềm | 软件 ruǎnjiàn | 軟體 ruǎntǐ |
| thông tin | 信息 xìnxī | 資訊 zīxùn |
| video | 视频 shìpín | 影片 yǐngpiàn |
| in (ra giấy) | 打印 dǎyìn | 列印 lièyìn |
| chất lượng | 质量 zhìliàng | 品質 pǐnzhí |
| quả dứa | 菠萝 bōluó | 鳳梨 fènglí |
Ví dụ kinh điển nhất là 土豆 (tǔdòu): ở đại lục là khoai tây, ở Đài Loan lại là lạc. Khoai tây ở Đài Loan gọi là 馬鈴薯 (mǎlíngshǔ). Gọi món 土豆 ở Đài Bắc mà mong đĩa khoai tây sợi thì sẽ bất ngờ.
Cách đọc một số chữ
Phần lớn chữ đọc giống nhau, nhưng có những từ hay dùng đọc khác: 垃圾 (rác) đại lục đọc lājī, Đài Loan thường đọc lèsè; 星期 đại lục đọc xīngqī, Đài Loan thường đọc xīngqí. Giọng Đài Loan cũng ít thanh nhẹ và gần như không có âm cuốn lưỡi -r (儿化) như giọng Bắc Kinh.
Hệ ký hiệu phát âm
Ở đại lục, trẻ em học phát âm bằng pinyin. Ở Đài Loan, trường học dùng chú âm phù hiệu (注音符號, hay gọi là bopomofo): các ký hiệu như ㄅ ㄆ ㄇ ㄈ. Người nước ngoài học ở Đài Loan vẫn có thể dùng pinyin, nhiều lớp cho chọn. Nhưng nếu bạn định ở Đài Loan lâu, biết chú âm giúp đọc được sách thiếu nhi, bàn phím điện thoại của người bản xứ và chú thích trong từ điển địa phương.
Đọc được bộ còn lại: không phải học hai lần
Tin tốt là hai bộ chữ không phải hai hệ thống xa lạ. Rất nhiều chữ giống hệt nhau (人, 大, 山, 我, 你, 好), và phần lớn chữ khác nhau lại khác theo quy luật, nhất là ở bộ thủ được giản hoá:
- 言 → 讠: 語 → 语, 說 → 说, 話 → 话
- 金 → 钅: 錢 → 钱, 鐵 → 铁
- 食 → 饣: 飯 → 饭, 餓 → 饿
- 糸 → 纟: 紅 → 红, 經 → 经
- 門 → 门: 問 → 问, 間 → 间
- 車 → 车, 馬 → 马, 貝 → 贝, 見 → 见
Thuộc khoảng mười bộ thủ này, bạn đã đọc được một phần đáng kể chữ của bộ kia. Phần còn lại là những chữ giản hoá cả khối (như 書 → 书, 學 → 学, 國 → 国, 東 → 东), cần học riêng nhưng không nhiều như người ta tưởng.
Chiều nào khó hơn
Đi từ phồn thể sang giản thể dễ hơn chiều ngược lại. Lý do là có những chữ giản thể gộp nhiều chữ phồn thể làm một:
- 发 = 發 (phát, như 發展) và 髮 (tóc, như 頭髮)
- 后 = 后 (hoàng hậu) và 後 (sau)
- 面 = 面 (mặt) và 麵 (mì)
- 干 = 干 (can thiệp), 乾 (khô) và 幹 (làm)
Người học phồn thể nhìn chữ giản thể chỉ việc "gộp lại". Người học giản thể viết sang phồn thể thì phải biết đang dùng nghĩa nào để chọn đúng chữ, và các công cụ chuyển đổi tự động cũng hay sai đúng ở những chữ này.
Lộ trình gợi ý: một bộ để viết, bộ kia để đọc
- Giai đoạn đầu: chỉ một bộ. Chọn theo bảng mục tiêu ở trên và học cả viết lẫn đọc bằng bộ đó. Học song song hai bộ ngay từ đầu là cách nhanh nhất để nhớ nhầm cả hai.
- Khi đã đọc được đoạn văn ngắn: thêm khả năng đọc bộ kia. Học bảng bộ thủ giản hoá, rồi đọc lại các bài đã quen bằng bộ chữ còn lại. Vì đã biết nội dung, bạn chỉ phải tập trung nhận mặt chữ.
- Từ vựng theo vùng học khi cần. Sắp sang Đài Loan thì học bảng từ khác biệt ở trên và những từ thuộc ngành mình. Không cần học trước cho đủ cả hai bên.
- Viết tay chỉ cần một bộ. Trừ khi công việc đòi hỏi, viết được một bộ và đọc được bộ kia là đủ cho hầu hết người đi làm.
Các bài học trên Ngôn Ngữ Trung dùng chữ giản thể và pinyin, hợp với mục tiêu đại lục và HSK. Nếu bạn học phồn thể, các bài vẫn dùng được cho phần ngữ pháp và luyện nghe, vì tiếng Phổ thông ở hai bên khác nhau chủ yếu ở chữ viết và một phần từ vựng.
Câu hỏi thường gặp
Nên học tiếng Trung giản thể hay phồn thể?
Chọn theo nơi bạn sẽ dùng: làm việc, du học ở đại lục hay thi HSK thì học giản thể; đi Đài Loan thì học phồn thể. Chưa có đích cụ thể thì giản thể có nhiều tài liệu hơn.
Học giản thể có đọc được phồn thể không?
Đọc được một phần ngay, vì nhiều chữ giống nhau. Học thêm khoảng mười bộ thủ được giản hoá như 讠, 钅, 饣, 纟, 门 thì đọc được thêm rất nhiều, phần còn lại học dần.
Tiếng Trung ở Đài Loan khác đại lục những gì?
Khác ở chữ viết, một phần từ vựng như 出租车 và 計程車, cách đọc vài từ như 垃圾, và hệ ký hiệu phát âm: Đài Loan dùng chú âm, đại lục dùng pinyin. Ngữ pháp về cơ bản giống nhau.
Hồng Kông nói tiếng gì?
Ngôn ngữ nói hằng ngày ở Hồng Kông chủ yếu là tiếng Quảng Đông, chữ viết là phồn thể. Tiếng Phổ thông vẫn được hiểu nhưng không phải tiếng mẹ đẻ của phần lớn người dân.
Có nên học hai bộ chữ cùng lúc?
Không nên ở giai đoạn đầu, vì dễ nhớ nhầm cả hai. Học chắc một bộ để viết, khi đã đọc được đoạn văn ngắn thì mới tập đọc bộ còn lại.
