Học một mình thì khó nhất không phải là luyện, mà là biết mình đã đúng chưa. Có bốn cách tự kiểm không cần thầy, và cả bốn đều dựa trên cùng một nguyên tắc: tìm một trọng tài bên ngoài thay cho cảm giác của chính mình.
- Bốn cách: ghi âm nghe lại · máy nhận dạng · cặp đối chiếu · người bản xứ
- Với tiếng Trung, kiểm thanh trước rồi mới tới phụ âm
- Máy nhận dạng giọng nói là trọng tài rẻ nhất: từ nào máy nghe chưa ra thì người bản xứ cũng dễ nghe nhầm
- Đạt nghĩa là nói ra được hiểu ngay lần đầu, không phải giọng giống người bản xứ
Bốn cách tự kiểm
Cách một là ghi âm rồi để một hai ngày mới nghe lại, khoảng cách thời gian làm tai bớt quen với giọng mình. Cách hai là đọc cho phần mềm nhận dạng giọng nói tiếng Trung nghe và xem nó ra chữ nào. Cách ba là đọc cặp đối chiếu và nhờ người khác đoán. Cách bốn là nói với người bản xứ và đếm số lần bị hỏi lại. Bốn cách này bổ sung cho nhau: cách này bắt được lỗi mà cách kia bỏ sót, nên dùng xen kẽ thay vì chọn lấy một.
Dấu hiệu giả — tưởng đúng mà chưa đúng
Dấu hiệu giả thứ nhất là người bản xứ gật đầu và trả lời trôi chảy — họ đoán được ý chứ chưa chắc nghe rõ. Thứ hai là đọc một mình thấy giống mẫu, vì lúc đó mình đang nghe mẫu trong đầu và tự lấp vào chỗ thiếu. Thứ ba là đọc trôi chảy một đoạn đã thuộc lòng, thứ này chỉ chứng minh trí nhớ chứ không chứng minh phát âm. Những dấu hiệu giả này nguy hiểm ở chỗ chúng tạo cảm giác yên tâm, khiến người học dừng luyện đúng lúc đáng lẽ phải luyện tiếp.
Khi nào coi là đạt
Coi là đạt khi nói một câu mới với người bản xứ mà không bị hỏi lại, và khi máy nhận dạng ra đúng chữ mình định nói trong tám trên mười lần. Với tiếng Trung nên thêm một mốc riêng: đọc số điện thoại và tên riêng mà người nghe ghi lại đúng, vì đó là chỗ ngữ cảnh không cứu được. Đạt ở đây không có nghĩa là giọng giống hệt người bản xứ. Mục tiêu thực tế là nói ra được hiểu đúng ngay lần đầu, không phải lặp lại và không phải viết ra giấy.
Sai lầm thường gặp
- Chỉ kiểm bằng những câu đã tập nhiều lần — phải kiểm bằng câu mới thì mới biết kỹ năng có chuyển được sang chỗ khác không
- Chỉ tự kiểm bằng cảm giác "nghe cũng ổn" — tai đang nghe bằng thói quen tiếng Việt nên rất dễ tự cho qua
- Bỏ kiểm thanh vì thấy mình vốn quen thanh điệu — chính sự tự tin này làm lỗi thanh của người Việt tồn tại rất lâu
Câu hỏi thường gặp
Máy chấm phát âm có chính xác không?
Máy nhận dạng giọng nói không chấm được sắc thái tinh vi, nhưng có một điểm rất hữu ích: từ nào máy nghe chưa ra thì thường cũng là từ người bản xứ dễ nghe nhầm. Nên coi máy là chỉ dấu chứ không phải bản án.
Đọc cho máy nghe mà nó ra sai chữ thì có phải mình sai không?
Phần lớn là có, nhưng nên thử lại vài lần và trong môi trường yên tĩnh trước khi kết luận. Nếu máy liên tục ra một chữ khác cùng phụ âm mà khác thanh, đó là chỉ dấu khá chắc rằng thanh của mình đang lệch.
Nên tự kiểm bao lâu một lần?
Mỗi tuần một lần là đủ để thấy xu hướng, kiểm hằng ngày dễ gây nản vì tiến bộ phát âm đi theo bậc thang chứ không đều đặn. Giữ lại bản ghi cũ để so, vì so với chính mình một tháng trước mới thấy rõ.
Không có ai nghe thì làm sao biết mình nói tự nhiên?
Ghi âm rồi để một hai ngày sau nghe lại. Khoảng cách thời gian làm tai bớt quen với giọng chính mình, và những chỗ gượng sẽ lộ ra rõ hơn hẳn so với nghe ngay sau khi ghi.