Tiếng Trung có hai hệ thống viết chạy song song: pinyin ghi âm bằng chữ La tinh, và chữ Hán ghi nghĩa. Người học phải dùng cả hai nhưng theo hai cách khác nhau, và hiểu sai vai trò của từng cái là nguồn gốc của rất nhiều thời gian lãng phí.
- Pinyin là công cụ tạm: học nhanh, dùng để gõ, nhưng bám lâu quá thì hại
- Chữ Hán không ghi âm, nhưng phần lớn chữ có bộ phận gợi âm đoán được
- Người Việt có lợi thế lớn nhờ từ Hán Việt, kèm theo một cái bẫy đi liền
- Đọc được mặt chữ là mốc mở ra toàn bộ phần còn lại của việc học
Quan hệ giữa chữ viết và âm
Pinyin cho biết đọc thế nào nhưng không cho biết nghĩa; chữ Hán ngược lại. Vì vậy nhìn pinyin không đoán được chữ, và nhìn chữ lạ thì không chắc đọc được. Điều này khác hẳn tiếng Việt, nơi nhìn mặt chữ là đọc được ngay dù không hiểu nghĩa. Nắm đúng quan hệ này ngay từ đầu tránh được rất nhiều công sức lãng phí về sau, vì nó quyết định mình nên tin vào mặt chữ tới mức nào khi gặp từ mới.
Bẫy của người mới
Bẫy lớn nhất của người Việt là tin vào từ Hán Việt quá mức. Rất nhiều từ đã trôi nghĩa qua hàng trăm năm nên đoán theo âm Hán Việt là đoán sai. Bẫy thứ hai là dừng ở pinyin quá lâu: đọc được pinyin cho cảm giác tiến bộ nhanh, nhưng ra ngoài đời không có pinyin ở đâu cả. Những bẫy này có điểm chung là đều xuất phát từ việc mang thói quen đọc tiếng Việt áp vào một hệ thống viết theo nguyên tắc khác.
Lộ trình học đọc
Lộ trình hợp lý là học pinyin trong vài buổi đầu cho đọc được, rồi lập tức bắt đầu chữ Hán song song. Giai đoạn đầu nhìn chữ có kèm pinyin, sau đó che pinyin đi tự đọc, và tới khoảng vài trăm chữ thì bỏ hẳn pinyin trừ lúc tra từ mới. Học theo trình tự này thì mỗi giai đoạn đều có thứ dùng được ngay, thay vì phải học xong hết mới bắt đầu đọc được gì.
Sai lầm thường gặp
- Học hết pinyin rồi mới bắt đầu chữ Hán — cách này làm chặng chữ Hán bắt đầu muộn và nặng hơn
- Nhớ chữ bằng cách vẽ lại hình dáng tổng thể — chữ gần giống nhau rất nhiều, phải nhớ theo bộ phận cấu tạo
- Ghi chú bằng chữ Việt để nhớ cách đọc — nhớ nhanh lúc đầu nhưng khoá chặt phát âm vào âm tiếng Việt, càng về sau càng khó gỡ
Câu hỏi thường gặp
Có thể chỉ học pinyin, bỏ chữ Hán không?
Được trong giai đoạn đầu và với mục tiêu giao tiếp cơ bản. Nhưng bỏ chữ Hán là bỏ luôn khả năng đọc thực đơn, biển hiệu, tin nhắn và mọi kỳ thi — tức là bỏ phần lớn lý do khiến người ta học tiếng Trung.
Học mặt chữ mất bao lâu?
Pinyin mất vài buổi. Chữ Hán thì tính theo mốc: vài trăm chữ đầu là chặng chậm nhất và nản nhất, qua được mốc đó thì tốc độ nhớ tăng lên rõ rệt vì bắt đầu nhận ra các bộ phận lặp lại.
Có thể bỏ qua chữ viết, chỉ học nói không?
Được trong vài tháng đầu, nhưng sau đó thành nút thắt: không đọc được thì mất hết tài liệu, biển hiệu, tin nhắn, và phụ thuộc hoàn toàn vào người khác đọc hộ.
Viết tay có cần thiết không khi đã có bàn phím?
Viết tay giúp nhớ mặt chữ nhanh hơn hẳn vì tay tham gia vào việc nhớ. Không cần viết đẹp, chỉ cần viết đủ để phân biệt được các chữ gần giống nhau.