Tiếng Trung có vài cặp âm mà tai người Việt gần như nghe thành một, và mỗi cặp đó lại kéo theo hàng chục từ thông dụng. Nghe không ra thì nói cũng không ra, nên phải xử lý theo thứ tự tai trước miệng sau.
- Ba cặp nặng nhất: zh/z · ch/c · sh/s
- Cặp j q x với zh ch sh có vị trí lưỡi ngược nhau nhưng nghe rất gần
- Cặp n/l và ian/iang gây nhầm ở nhiều vùng, kể cả với người bản xứ
- Luyện tai trước, miệng sau — chưa nghe ra khác biệt thì miệng không tài nào tạo ra được
Vì sao tai người Việt nghe thành một
Tiếng Việt không có nhóm âm cuốn lưỡi, nên tai người Việt xếp cả zh và z vào cùng một ô. Khi hai âm rơi vào một ô trong đầu, việc nghe đi nghe lại hàng trăm lần cũng không tự tách chúng ra được — phải nghe đối chiếu trực tiếp hai từ chỉ khác đúng âm đó. Ngôn ngữ nào cũng chỉ dạy tai phân biệt những khác biệt có ý nghĩa trong chính nó. Khác biệt không mang nghĩa thì tai học cách bỏ qua, và đó là lý do người lớn học ngoại ngữ phải luyện lại từ đầu khả năng vốn có từ nhỏ.
Bảng cặp đối chiếu
Danh sách cặp nên luyện gồm zhī và zī, shān và sān, chī và cī, jī và zhī, nǚ và nǔ. Mỗi cặp chọn hai từ thông dụng có nghĩa rõ ràng để khi luyện còn nhớ được nghĩa, thay vì luyện âm rỗng. Cách dùng bảng này là đọc to cả cặp liền nhau, không đọc riêng từng từ. Đọc liền cặp mới thấy được chỗ miệng phải đổi, còn đọc riêng thì rất dễ đọc cả hai giống hệt nhau mà không nhận ra.
Bài tập tự luyện
Bài tập hiệu quả nhất là nhờ người khác đọc ngẫu nhiên một trong hai từ của cặp và mình đoán, làm mười lượt rồi đếm số đúng. Không có người thì dùng bản ghi trộn thứ tự. Đạt chín trên mười thì chuyển sang luyện miệng, chưa đạt thì tiếp tục luyện tai vì luyện miệng lúc này là vô ích. Bài tập kiểu này có ưu điểm là cho biết ngay đúng sai, nên tiến bộ đo được từng ngày thay vì mơ hồ.
Sai lầm thường gặp
- Luyện đọc riêng từng từ trong cặp — đọc riêng thì rất dễ đọc cả hai giống nhau mà không nhận ra
- Tin vào cảm giác "mình nghe được rồi" mà không đo — cảm giác này xuất hiện sớm hơn khả năng thật khá lâu
- Cho rằng ngữ cảnh sẽ cứu được nghĩa — ngữ cảnh cứu được phần lớn trường hợp, nhưng đúng những lúc quan trọng thì lại không
Câu hỏi thường gặp
Người bản xứ có phân biệt hết các cặp này không?
Không hoàn toàn. Nhiều vùng ở miền Nam Trung Quốc trộn zh với z, sh với s, và cả n với l. Nhưng người học nên đi theo giọng phổ thông chuẩn, vì đó là giọng dùng trong thi cử, phát thanh và dạy học.
Nghe mãi vẫn không phân biệt được thì sao?
Chuyện thường gặp và không có nghĩa là tai kém. Hãy nghe cặp đối chiếu ngắn thay vì nghe cả câu, và nghe cùng một cặp nhiều lần trong nhiều ngày — khả năng phân biệt xuất hiện đột ngột chứ không tăng dần đều.
Có nên học bằng phiên âm không?
Phiên âm giúp biết hai âm này khác nhau trên giấy, nhưng biết trên giấy không làm tai nghe ra được. Phiên âm là bản đồ, còn tai mới là chân đi.
Nói sai cặp này có bị hiểu nhầm nhiều không?
Có, và nhiều hơn người học tưởng. Sai nhóm cuốn lưỡi làm lệch một loạt từ cơ bản như bốn với mười, núi với số ba. Trong hội thoại dài thì ngữ cảnh gỡ được, nhưng khi đọc số hay tên thì không.