Người Việt học tiếng Trung có một lợi thế mà người phương Tây phải mất cả năm mới có được: tai đã quen với thanh điệu từ khi biết nói. Nhưng chính lợi thế đó lại che mất ba nhóm lỗi khác, và đó mới là thứ khiến người bản xứ phải hỏi lại. Bài này chỉ ra ba nhóm đó theo thứ tự nên sửa.
- Người Việt không mất công học thanh điệu từ đầu, nhưng hay gán nhầm thanh Trung vào dấu Việt
- Lỗi nặng nhất là âm bật hơi: tiếng Việt phân biệt b/p theo cách khác hẳn tiếng Trung
- Nhóm âm cuốn lưỡi zh ch sh r bị đọc phẳng thành gi/ch/s, làm lệch nghĩa hàng loạt từ
- Sửa theo thứ tự: thứ làm người nghe hiểu sai nghĩa trước, thứ chỉ làm giọng hơi lạ sau
Thứ người Việt vốn đã có sẵn
Thanh điệu là phần người Việt được tặng sẵn. Tiếng Việt có sáu thanh, tiếng Trung phổ thông chỉ có bốn, nên bộ máy điều khiển cao độ của người Việt đã quá quen với việc đổi cao độ để đổi nghĩa. Cấu trúc âm tiết cũng gần: một âm tiết một khối, không dính vào nhau như tiếng Anh. Nhận ra phần mình đã mạnh không phải để tự mãn, mà để khỏi tốn thời gian luyện lại thứ vốn đã đúng. Người học hay dồn công vào chỗ dễ vì luyện chỗ dễ thấy tiến bộ nhanh, trong khi chỗ thật sự cản trở giao tiếp lại bị né.
Chỗ khó thật sự
Chỗ khó nằm ở ba nhóm phụ âm. Thứ nhất là cặp bật hơi và không bật hơi — b/p, d/t, g/k, j/q, z/c — mà tiếng Việt không hề phân biệt theo cách này. Thứ hai là nhóm cuốn lưỡi zh ch sh r, đòi đầu lưỡi cong ngược lên vòm cứng, một tư thế tiếng Việt không dùng. Thứ ba là nguyên âm ü, tròn môi như u nhưng lưỡi ở vị trí của i. Đây là nhóm đáng dồn sức, vì nó không tự sửa theo thời gian. Người học lâu năm vẫn giữ nguyên lỗi này nếu không có ai chỉ ra, do người bản xứ thường đoán được ý nên không buồn sửa.
Sửa cái nào trước
Thứ tự nên sửa: bật hơi trước, rồi cuốn lưỡi, cuối cùng mới tới ü và biến thanh. Bật hơi đứng đầu vì nó tạo ra hàng loạt cặp từ khác nghĩa hoàn toàn trong vốn từ cơ bản, mà lại sửa được nhanh nhờ có cách tự kiểm bằng tờ giấy. Nhóm cuốn lưỡi mất nhiều thời gian hơn vì phải tập lại tư thế lưỡi. Xếp thứ tự như vậy vì mục tiêu đầu tiên của phát âm không phải hay, mà là không bị hiểu nhầm. Giọng còn lơ lớ mà nói ra người ta hiểu đúng thì vẫn dùng được; giọng mượt mà nói một đằng người nghe hiểu một nẻo thì vô ích.
Sai lầm thường gặp
- Học thanh điệu bằng cách gán vào dấu tiếng Việt — thanh hai của tiếng Trung không phải dấu sắc, nó đi lên từ giữa lên cao và kéo dài hơn hẳn
- Bỏ qua bật hơi vì thấy người bản xứ vẫn hiểu — họ hiểu nhờ ngữ cảnh, nhưng khi đọc số điện thoại hay tên riêng thì ngữ cảnh không cứu được
- Học phát âm bằng cách đọc mô tả chữ nghĩa mà không nghe — mô tả chỉ giúp hiểu, tai mới quyết định
Câu hỏi thường gặp
Phát âm sai có học tiếp được không?
Học tiếp được, nhưng lỗi phát âm hình thành ở giai đoạn đầu sẽ đi theo suốt và càng về sau càng khó gỡ vì nó đã gắn vào từng từ đã học. Với tiếng Trung, sai bật hơi hoặc sai thanh còn kéo theo hệ quả nghe: âm nào mình đọc sai thì khi người khác đọc đúng, tai mình cũng khó bắt.
Bao lâu thì sửa được giọng?
Với nhóm lỗi làm sai nghĩa, vài tuần luyện có ý thức là thấy khác. Với chất giọng tổng thể thì tính bằng tháng và thường không bao giờ giống hệt người bản xứ — điều đó bình thường và không cản trở gì.
Có cần học phiên âm quốc tế IPA không?
Tiếng Trung không cần IPA vì đã có pinyin, một hệ phiên âm chính thức đủ dùng và bắt buộc học. Nhưng phải nhớ pinyin chỉ là ký hiệu quy ước: chữ q trong pinyin không đọc như q tiếng Việt hay tiếng Anh, chữ x cũng vậy.
Nghe nhiều có tự sửa được phát âm không?
Nghe nhiều giúp tai nhận ra khác biệt, nhưng miệng không tự làm theo. Phải có bước phát ra tiếng và đối chiếu lại, nếu không thì nghe hàng trăm giờ vẫn giữ nguyên giọng cũ.