Có bốn nhóm âm trong tiếng Trung mà tiếng Việt hoàn toàn không có. Người học thường nghĩ mình đọc được vì tìm được một âm tiếng Việt nghe na ná, nhưng na ná trong phát âm nghĩa là sai — và sai một cách hệ thống, lặp lại ở mọi từ chứa âm đó.
- Bốn nhóm: bật hơi · cuốn lưỡi · ü · nhóm j q x
- Nhóm j q x hay bị nhầm với zh ch sh, dù vị trí lưỡi ngược nhau hoàn toàn
- Âm er và hiện tượng er hoá cuối từ là thứ không có tương đương nào trong tiếng Việt
- Âm lạ phải tập bằng cảm giác cơ miệng, không tập bằng cách nhớ mặt chữ
Vì sao âm lạ khó tới vậy
Tiếng Việt phân biệt phụ âm chủ yếu bằng vị trí lưỡi và độ rung dây thanh. Tiếng Trung phổ thông thì gần như không dùng độ rung, mà dùng luồng hơi. Hai hệ thống đứng trên hai trục khác nhau, nên khi nghe tiếng Trung, tai người Việt đang đo bằng một cái thước không đo được thứ cần đo. Bộ máy phát âm của người lớn đã quen đi theo lối mòn của tiếng mẹ đẻ suốt hàng chục năm. Tai cũng vậy: âm nào tiếng Việt không phân biệt thì tai nghe thành một, nên miệng không có lý do gì phải tách ra.
Từng âm và cách tập
Với nhóm bật hơi, tập bằng tờ giấy hoặc lòng bàn tay trước miệng cho tới khi cảm giác luồng hơi trở thành phản xạ. Với nhóm cuốn lưỡi, bắt đầu từ tư thế lưỡi tĩnh: cong đầu lưỡi chạm phía sau chân răng trên rồi mới đẩy hơi ra. Với ü, đọc i rồi chúm môi. Với j q x, hạ đầu lưỡi xuống sát chân răng dưới và đẩy thân lưỡi lên vòm. Mỗi âm nên tập riêng vài phút chứ đừng tập cả loạt — cơ miệng cần lặp lại đủ nhiều một động tác thì mới nhớ được động tác đó.
Cách tự biết mình đã ra đúng
Cách kiểm chắc nhất là ghi âm mình đọc một cặp đối chiếu rồi nghe lại sau vài tiếng. Nếu nghe lại mà không phân biệt được đâu là từ nào trong cặp, nghĩa là miệng chưa tạo ra khác biệt thật. Cách thứ hai là đọc cho phần mềm nhận dạng giọng nói tiếng Trung nghe, xem nó ra chữ nào. Cách kiểm này quan trọng vì lúc mới tập, cảm giác "nghe cũng giống giống" là không đủ — tai mình đang nghe bằng thói quen tiếng Việt nên rất dễ tự cho qua.
Sai lầm thường gặp
- Ghi chú cách đọc pinyin bằng chữ Việt kiểu q đọc là "ch", x đọc là "x" — cách này cho đọc được ngay nhưng khoá chặt phát âm vào âm tiếng Việt
- Tập nhóm cuốn lưỡi bằng cách cong lưỡi quá mức thành giọng cứng — cong vừa đủ chạm là được, quá đà lại thành một lỗi khác
- Tập âm lạ trong khi đọc cả câu dài — âm chưa vững thì câu dài chỉ củng cố lại lỗi cũ
Câu hỏi thường gặp
Không phát âm được âm đó thì sao?
Không phát âm được thường không phải do lưỡi mà do chưa nghe ra khác biệt. Hãy quay lại bước nghe: nghe cùng một cặp đối chiếu nhiều lần trong nhiều ngày, tới khi tự phân biệt được thì miệng thường tự làm theo được khá nhanh.
Tập bao lâu mỗi ngày là đủ?
Năm tới mười phút mỗi ngày, tập trung vào một hai âm, hiệu quả hơn hẳn một buổi dài mỗi tuần. Cơ miệng học bằng lặp lại đều đặn giống như tập thể dục, không học bằng dồn sức.
Có cần gương hay ứng dụng ghi âm không?
Gương giúp thấy hình miệng, ghi âm giúp nghe lại chính mình bằng tai người ngoài. Nghe bản ghi của mình thường gây sốc nhẹ ở lần đầu, nhưng đó chính là thứ người đối diện đang nghe.
Người bản xứ có khó chịu khi mình phát âm sai không?
Phần lớn không, họ quen đoán ý người nước ngoài. Vấn đề là chính sự dễ dãi đó khiến lỗi không bao giờ được chỉ ra, nên phải tự tìm cách đối chiếu thay vì chờ ai sửa giúp.